Lập sổ hiếu hỉ trên bảng tính điện thoại hiệu quả nhất là dùng MỘT trang tính chung cho mọi dịp, mỗi dòng là một lần nhận, các cột cố định (ngày, dịp, họ tên, dấu nhận diện, quan hệ, nơi ở, số tiền, hiện vật, hình thức, đáp lễ), rồi dùng chức năng lọc để xem một người đã mừng nhà mình những lần nào. Không tách mỗi dịp một trang; tách ra là mất khả năng lọc theo người.
Bảng tính có lợi thế lớn so với sổ giấy ở khâu tra cứu: gõ một cái tên là thấy hết lịch sử qua lại hai nhà trong vài giây. Nhưng nếu lập sai từ đầu, bảng tính trên điện thoại lại rất khó dùng vì màn hình nhỏ. Bài này chỉ cách đặt cột, cách nhập nhanh, cách lọc, và cách giữ bảng an toàn. Bài không nêu tên ứng dụng cụ thể; các ứng dụng bảng tính phổ biến đều có những chức năng được nhắc tới. Ví dụ số tiền là giả định.
Một trang tính cho tất cả: vì sao không chia mỗi dịp một trang
Thói quen từ sổ giấy là mỗi dịp một phần riêng, nên khi chuyển lên bảng tính, nhiều người tạo một trang tính cho đám cưới con trai, một trang cho tân gia, một trang cho đám tang. Cách đó trông gọn nhưng làm mất đúng thứ mà bảng tính giỏi nhất: tìm một người qua mọi dịp. Khi một người quen gửi thiệp cưới, câu hỏi cần trả lời là "người này đã đi nhà mình những lần nào, mỗi lần bao nhiêu, nhà mình đã đi lại chưa". Dữ liệu nằm rải trên năm trang thì phải mở từng trang mà tìm.
Đặt tất cả vào một trang, thêm một cột "dịp", thì việc tra chỉ còn một thao tác lọc theo tên. Muốn xem riêng một dịp thì lọc theo cột dịp. Muốn cộng tổng một dịp thì lọc rồi xem tổng cột tiền. Một trang tính vài nghìn dòng vẫn chạy nhẹ trên điện thoại, nên không cần lo chuyện quá dài.
Nếu gia đình vẫn muốn có phần riêng cho tang lễ vì cột khác nhiều, có thể tạo trang thứ hai cho phần hiếu. Nhưng hai trang nên dùng chung cách viết tên và chung cột dấu nhận diện, để khi cần thì lọc cùng một tên trên cả hai trang và vẫn ra đúng người. Ngoài hai trang dữ liệu, có thể thêm một trang "hướng dẫn" ghi đơn vị tiền, ký hiệu viết tắt và người đang giữ bảng, đúng như trang đầu của sổ giấy.
Bộ cột đề xuất và cách định dạng từng cột
Màn hình điện thoại hẹp nên thứ tự cột rất quan trọng: những cột hay xem nhất đặt ở bên trái để không phải cuộn ngang. Bảng dưới là bộ cột gợi ý theo đúng thứ tự:
| Thứ tự | Tên cột | Định dạng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 1 | Họ tên | Chữ | Cố định cột này để khi cuộn ngang vẫn thấy tên |
| 2 | Nhận diện | Chữ ngắn | Nghề, chỗ ở, người thân đi kèm |
| 3 | Số tiền | Số, đơn vị nghìn đồng | Không gõ chữ "k" hay "đ" vào ô, để cộng được |
| 4 | Đáp lễ | Chữ ngắn | Để trống khi chưa đi lại; ghi ngày, dịp, số đã đi |
| 5 | Ngày | Ngày tháng | Định dạng ngày thật, không gõ chữ, để sắp xếp được |
| 6 | Dịp | Danh sách chọn | Cưới con trai, tân gia, tang… |
| 7 | Quan hệ | Danh sách chọn | Khách bố, khách mẹ, họ nội, hàng xóm… |
| 8 | Nơi ở | Chữ | Xóm, phường, tỉnh thành |
| 9 | Hiện vật | Chữ | Mô tả món quà nếu có |
| 10 | Hình thức | Danh sách chọn | Phong bì, chuyển khoản, gửi thay |
| 11 | Ghi chú | Chữ | Mọi thứ khác |
Hai thao tác định dạng quan trọng nhất: cố định hàng tiêu đề và cột họ tên, để cuộn đi đâu cũng biết mình đang xem dòng của ai; và đặt cột số tiền là kiểu số, để ứng dụng tự cộng. Một ô gõ "500k" sẽ bị coi là chữ và bị bỏ qua khi cộng tổng mà không báo gì.
Lập danh sách chọn sẵn để gõ ít, sai ít
Gõ trên điện thoại rất dễ sai chính tả, và một chữ "khách bố" gõ thành "khach bo" là đủ làm bộ lọc bỏ sót. Danh sách chọn sẵn giải quyết chuyện này:
- Tạo một trang phụ, đặt tên "danh mục", liệt kê các giá trị cố định cho từng cột: các dịp nhà mình có, các loại quan hệ, các hình thức nhận.
- Ở trang chính, chọn cả cột dịp rồi dùng chức năng kiểm tra dữ liệu (thường nằm trong mục dữ liệu) để giới hạn giá trị theo danh sách ở trang phụ. Làm tương tự cho cột quan hệ và hình thức.
- Thử nhập một dòng: khi chạm vào ô dịp, điện thoại hiện danh sách để chọn thay vì gõ. Nếu ứng dụng cho phép từ chối giá trị ngoài danh sách thì bật lên.
- Khi có dịp mới, như năm sau nhà có lễ mừng thọ, thêm giá trị đó vào trang danh mục trước rồi mới nhập dòng.
- Giữ danh sách ngắn, chừng năm đến mười giá trị mỗi cột. Danh sách quá dài thì chọn trên màn hình nhỏ cũng mất công như gõ.
Cột họ tên thì không dùng danh sách chọn được, nhưng có thể giảm sai bằng một quy ước: luôn gõ họ tên đầy đủ có dấu, viết hoa chữ cái đầu. Ứng dụng bảng tính thường gợi ý lại những tên đã gõ trong cùng cột, nhờ vậy lần sau gõ vài chữ đầu là chọn được tên cũ, không sinh ra hai cách viết.
Lọc theo người: tra lịch sử qua lại trong vài giây
Đây là việc dùng nhiều nhất. Khi nhận thiệp hoặc nghe tin nhà ai có việc, mở bảng, bật bộ lọc ở hàng tiêu đề, chọn cột họ tên và gõ vài chữ của tên người đó. Bảng chỉ còn lại những dòng có tên đó, kèm ngày, dịp, số tiền và cột đáp lễ. Nhìn vào là biết họ đã mừng nhà mình những dịp nào, nhà mình đã đi lại những lần nào.
Nếu ra nhiều người trùng tên, cột nhận diện ngay bên cạnh giúp chọn đúng người. Đây là lý do cột nhận diện nên nằm sát cột họ tên. Nếu kết quả trống, thử gõ ít chữ hơn, ví dụ chỉ tên gọi, vì có thể lúc nhập đã gõ thiếu họ đệm.
Ngoài lọc theo tên, có vài cách lọc khác rất hữu ích. Lọc cột đáp lễ để chỉ hiện các ô trống là ra danh sách những người nhà mình còn chưa đi lại. Lọc cột quan hệ là "khách mẹ" để mẹ xem riêng những mối của mình. Lọc theo khoảng ngày để xem một năm nhà mình nhận những gì. Sau khi xem xong, nhớ tắt bộ lọc, nếu không lần sau mở ra tưởng bảng mất dữ liệu.
Một ví dụ giả định: gõ "Thanh" vào bộ lọc, bảng hiện ba dòng. Dòng một, Lê Văn Thanh, chú Thanh bạn bố, cưới con trai, 500, đáp lễ đã đi cưới con chú năm sau, 500. Dòng hai, cùng người, tân gia, có hiện vật là bộ ấm chén, đáp lễ trống. Dòng ba, Nguyễn Thị Thanh, đồng nghiệp con gái, 300, trống. Ba dòng đủ để cả nhà biết phải đáp lễ ai, và do ai đi.
Nhập liệu nhanh ngay trong buổi bóc phong bì
Hai người, một điện thoại. Một người đọc phong bì, một người nhập. Người nhập đặt điện thoại nằm ngang để thấy nhiều cột hơn, chỉ nhập bốn ô chính là họ tên, nhận diện, số tiền, quan hệ; các cột khác điền sau.
Điền cột ngày và dịp hàng loạt. Cả buổi bóc phong bì đều là cùng một dịp, nên không cần chọn cho từng dòng. Nhập xong, kéo giá trị ô đầu xuống cho cả loạt.
Đánh số thứ tự phong bì. Thêm một cột số thứ tự và ghi cùng số đó lên phong bì. Khi có chỗ nghi ngờ, tìm lại đúng phong bì để xem nét chữ.
Kiểm tổng trước khi đi ngủ. Đếm tiền mặt thực tế, cộng thêm số tiền chuyển khoản đã đối chiếu, rồi so với tổng cột số tiền của dịp. Lệch thì kiểm lại ngay khi phong bì còn trên bàn, đừng để sáng mai.
Không nhập trong lúc tiệc. Trong tiệc chỉ giữ hòm và phong bì cho an toàn. Mở điện thoại ghi chép giữa đông người vừa dễ sai vừa dễ để người khác nhìn thấy số tiền.
Khi bảng tính chưa thay được sổ giấy
Bảng tính giỏi tra cứu, nhưng có vài tình huống sổ giấy vẫn tiện hơn. Trong đám tang, người trực bàn ghi sổ thường là người họ hàng lớn tuổi, đứng ghi liên tục trong nhiều giờ, giữa khói hương và người ra vào. Đưa cho họ một cuốn sổ và cây bút thì đơn giản hơn nhiều so với một chiếc điện thoại phải mở khoá, phải chạm đúng ô. Tương tự, ở đám cưới quê có nhiều người ghi luân phiên, sổ giấy để trên bàn ai cũng dùng được.
Cách làm hợp lý là để sổ giấy làm nơi ghi tại chỗ, và bảng tính làm nơi lưu và tra cứu. Sau mỗi dịp, một người trong nhà nhập lại từ sổ giấy vào bảng tính trong vòng vài ngày, khi mọi người còn nhớ để bổ sung dấu nhận diện. Sổ giấy sau đó cất đi như bản gốc.
Ngoài ra, với ông bà không quen điện thoại, một bản in danh sách những người cần đáp lễ trong năm, rút ra từ bảng tính, thường hữu ích hơn là bảo họ mở ứng dụng. Bảng tính phục vụ người trong nhà, không bắt người trong nhà phải theo bảng tính. In ra thì cất bản in cẩn thận như sổ, xong việc thì huỷ.
Giữ bảng an toàn: ai được xem, ai được sửa
Bảng tính trên điện thoại thường lưu trên dịch vụ đám mây, nghĩa là nó có thể được chia sẻ chỉ bằng một đường dẫn. Đây là điểm mạnh khi vợ chồng cùng ghi, nhưng cũng là rủi ro lớn nhất. Hãy kiểm phần chia sẻ của tệp: chỉ thêm đúng những người trong nhà cần dùng, bằng tài khoản của họ; tuyệt đối không để chế độ "ai có đường dẫn cũng xem được".
Phân quyền rõ: người giữ sổ chính có quyền sửa, những người khác trong nhà nếu chỉ cần tra thì cho quyền xem. Quyền sửa càng ít người thì càng ít khả năng một dòng bị xoá nhầm. Bật lịch sử phiên bản nếu ứng dụng có, để khi lỡ xoá còn khôi phục lại được.
Khoá điện thoại bằng mật khẩu hoặc vân tay, và đăng xuất tài khoản khỏi máy cũ khi đổi điện thoại. Định kỳ vài tháng một lần tải một bản sao về máy hoặc in ra giấy những dòng quan trọng, phòng khi tài khoản gặp sự cố. Trong bảng có tên và số tiền của rất nhiều người; giữ kín là tôn trọng họ chứ không chỉ là bảo vệ nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên làm sổ hiếu hỉ trên bảng tính điện thoại thay sổ giấy không?
Bảng tính tra cứu nhanh hơn nhiều nhờ lọc theo tên, cộng tổng tự động và cùng dùng được giữa vợ chồng. Sổ giấy bền và không phụ thuộc tài khoản. Nhiều nhà dùng cả hai: ghi giấy trong buổi bóc phong bì, rồi nhập vào bảng tính để tra.
Vì sao nên dùng một trang tính cho mọi dịp?
Vì việc hay làm nhất là tra một người đã mừng nhà mình những lần nào. Dữ liệu ở một trang thì chỉ cần lọc theo tên là thấy đủ; chia mỗi dịp một trang thì phải mở từng trang mà tìm và dễ bỏ sót.
Ô số tiền gõ 500k có sao không?
Có. Ô chứa chữ k sẽ bị coi là chữ, không được cộng vào tổng mà ứng dụng không báo lỗi. Nên định dạng cột là số, ghi đơn vị nghìn đồng ở tiêu đề và chỉ gõ con số.
Làm sao xem nhanh những ai nhà mình chưa đáp lễ?
Bật bộ lọc ở cột đáp lễ và chỉ chọn các ô trống. Bảng sẽ hiện những người đã mừng nhà mình mà nhà mình chưa đi lại lần nào, có thể lọc thêm theo quan hệ để mỗi người trong nhà xem phần mình giữ mối.
Chia sẻ bảng tính sổ hiếu hỉ cho người nhà thế nào cho an toàn?
Chỉ thêm từng người cần dùng bằng tài khoản của họ, không bật chế độ ai có đường dẫn cũng xem được. Người giữ sổ chính có quyền sửa, người khác chỉ xem, và bật lịch sử phiên bản để khôi phục khi lỡ xoá.
Danh sách chọn sẵn trong bảng tính giúp gì cho sổ hiếu hỉ?
Danh sách chọn cho các cột dịp, quan hệ, hình thức giúp gõ ít và không sai chính tả. Một chữ gõ lệch cũng đủ làm bộ lọc bỏ sót dòng, nên các cột có giá trị lặp lại nên chọn từ danh sách thay vì gõ tay.