Quanh đám cưới còn lễ ăn hỏi, lễ lại mặt và những ngày họ hàng ghé nhà trước cưới; nên ghi lại các khoản do người ngoài gia đình hai bên mang tới (tiền mừng, vàng, quà của họ hàng, bạn bè), các khoản mình đã trao đi cho người giúp việc lễ (phong bì cho đội bê tráp, người dẫn lễ), và ghi mô tả lễ vật hai nhà trao nhau. Phần sổ này nằm ở mấy trang riêng đầu sổ mừng cưới, vì nó xảy ra trước và có những người không đến được tiệc chính.
Nhiều nhà chỉ lập sổ cho ngày tiệc, còn mọi thứ trước đó trôi qua không ai ghi. Thế nhưng đúng những ngày ấy, ông bà, cô chú ruột hay ghé cho cháu một phong bì, một đôi bông tai; hàng xóm thân sang giúp việc rồi mừng luôn; người trong đội bê tráp được nhà mình gửi phong bì lấy may. Mấy năm sau đến lượt con cái họ cưới, không còn ai nhớ. Phần dưới đi qua từng dịp. Các ví dụ là giả định; phong tục mỗi vùng khác nhau, chỉ để tham khảo.
Các dịp quanh đám cưới có gì để ghi
Tuỳ vùng và tuỳ nhà, quanh ngày cưới có thể có lễ dạm ngõ, lễ ăn hỏi, lễ cưới (rước dâu, tiệc), lễ lại mặt, cùng những buổi họ hàng hai bên ghé thăm trong mấy ngày cận cưới. Ở miền Bắc, lễ ăn hỏi thường là một buổi riêng có tráp lễ, đội bê tráp và một bữa cỗ nhỏ. Ở miền Nam, nhiều nơi gộp đám hỏi với ngày cưới, hoặc làm đám hỏi trước vài tuần. Lễ lại mặt nhiều nơi làm sau cưới vài ngày, có nơi làm ngay trong ngày cưới.
Với sổ mừng, câu hỏi không phải dịp nào có trong phong tục mà là: trong dịp đó, có ai ngoài hai gia đình mang tiền, quà đến không, và nhà mình có trao gì cho ai không. Nếu có, nên ghi. Lễ vật hai nhà trao nhau là chuyện giữa hai thông gia, ghi một lần cho có dấu tích; tiền và quà của họ hàng, làng xóm, bạn bè mới là phần cần nhớ để đáp lễ lâu dài.
Một nguyên tắc dễ nhớ: ghi những gì mà mười năm sau nhà mình có thể phải đi lại. Một bà cô ruột cho cháu gái sắp lấy chồng đôi bông tai trong ngày ăn hỏi, mười năm sau con của bà cô cưới, nhà mình nên nhớ. Ngược lại, lễ vật trầu cau hai nhà trao đổi không ai đáp lễ lại theo kiểu đó.
Lễ ăn hỏi: khoản nào ghi và ghi ở đâu
Bảng dưới gom những khoản thường gặp trong lễ ăn hỏi. Gia đình nào không có khoản nào thì bỏ dòng đó; có thêm khoản theo lệ riêng thì thêm.
| Khoản | Nên ghi không | Ghi gì |
|---|---|---|
| Lễ vật nhà trai mang sang (số tráp, loại tráp) | Ghi một lần, ngắn gọn | Số tráp và các món chính, để làm kỷ niệm và để nhà gái biết lại quả bao nhiêu |
| Tiền nạp tài, tiền dẫn cưới (nơi nào có lệ này) | Ghi | Ghi đúng như hai nhà đã trao, không bình luận |
| Phần lại quả nhà gái gửi về | Ghi một lần | Món gì, bao nhiêu phần |
| Tiền, vàng, quà họ hàng hai bên cho cô dâu chú rể | Ghi đầy đủ như sổ mừng | Tên, quan hệ, món, ghi chú dịp ăn hỏi |
| Phong bì nhà mình gửi đội bê tráp, người dẫn lễ | Ghi | Tên người, quan hệ; để sau này khi họ cưới, nhà mình nhớ đã có chút tình |
| Chi phí cỗ, thuê đồ, thuê trang phục | Không ghi vào sổ mừng | Để ở sổ chi tiêu cưới riêng |
Chuyện tiền nạp tài hay vàng cưới thuộc về ai, dùng vào việc gì là chuyện mỗi gia đình theo lệ nhà mình, sổ chỉ ghi lại cho đúng. Đừng biến trang sổ thành chỗ bình phẩm lễ vật nhà kia nhiều hay ít.
Phong bì cho đội bê tráp và người giúp lễ
Ở nhiều nơi miền Bắc, đội bê tráp gồm những bạn trẻ chưa vợ chưa chồng của hai họ, khi trao tráp thì được nhà bên kia gửi phong bì nhỏ lấy may. Ngoài ra còn người dẫn lễ, người phát biểu đại diện, người giúp nấu cỗ. Những phong bì này thường nhỏ, mang ý nghĩa cảm ơn hơn là trả công, nhưng vẫn là một sợi dây tình nghĩa.
Ghi lại tên những người đã giúp và đã nhận phong bì lấy may của nhà mình có hai tác dụng. Thứ nhất, sau này các bạn ấy cưới, nhà mình biết họ đã từng góp mặt trong ngày vui của con mình, đến mừng sẽ có câu chuyện để nói. Thứ hai, nếu lần sau trong nhà có người cưới, danh sách này là nguồn để mời lại đội bê tráp quen.
Phần này ghi gọn ở một trang riêng: họ tên, là con cháu nhà ai, bê tráp cho bên nào, đã gửi phong bì cảm ơn hay chưa. Không cần ghi số tiền trong phong bì cảm ơn, vì đó là phần mình trao đi theo lệ, không phải khoản để đáp lễ.
Quà họ hàng gửi trước ngày cưới
Trong mấy ngày cận cưới, nhà cô dâu và nhà chú rể đều có khách ghé: ông bà từ quê lên, cô dì chú bác ở gần sang phụ, hàng xóm thân sang hỏi thăm. Nhiều người trong số này mừng ngay lúc đó, đưa tận tay cô dâu một phong bì, một chiếc nhẫn, một món đồ dùng cho nhà mới, rồi ngày cưới đến tiệc chỉ để chung vui. Nếu không ghi, sổ mừng ngày tiệc sẽ không có tên họ, và mọi người tưởng họ chưa mừng.
Cách gọn nhất là để một cuốn sổ nhỏ hoặc một trang đầu sổ mừng ngay từ khi nhà bắt đầu bận rộn chuẩn bị. Ai trong nhà nhận phong bì, nhận quà của khách ghé thăm, ghi ngay một dòng: ngày, tên, quan hệ, món gì. Tiền cho vào một phong bì lớn chung, ghi ngoài "mừng trước ngày cưới". Đến lúc bóc phong bì ngày tiệc, chép phần này vào sổ chính với ghi chú "mừng trước".
Nhóm này thường là người thân nhất, và cũng là nhóm dễ bị quên nhất khi đáp lễ, vì ai cũng nghĩ "người nhà mà". Thật ra chính người nhà mới cần nhớ kỹ, vì quan hệ họ hàng kéo dài qua nhiều thế hệ, và một lần đáp lễ thiếu chu đáo trong họ để lại khoảng cách lâu hơn nhiều so với với người ngoài.
Lễ lại mặt: ghi những gì
Lễ lại mặt (ở một số nơi gọi là lễ nhị hỷ, lễ tứ hỷ tuỳ số ngày sau cưới) là lúc vợ chồng trẻ về thăm nhà gái, mang theo chút lễ. Thường chỉ có gia đình gần, ít khi có khách ngoài, nên phần cần ghi ít. Nhưng có những nhà, nhất là ở quê, khi đôi trẻ về lại mặt thì họ hàng bên ngoại kéo sang chơi, có người cho cháu rể phong bì, có người gửi quà cho nhà nội.
Phần này ghi giống quà trước ngày cưới: người nào ngoài bố mẹ cô dâu cho gì, ghi một dòng với ghi chú "lại mặt". Phần lễ đôi trẻ mang về và phần nhà gái gửi lại thì ghi ngắn một dòng mô tả, giống lễ vật ăn hỏi. Không cần ghi số tiền của bữa cơm, quà bánh trong nhà.
Lễ lại mặt cũng là dịp tốt để đôi trẻ hỏi bố mẹ vợ về những khách của nhà gái đã mừng ở tiệc mà mình chưa rõ quan hệ. Ngồi cùng bố mẹ lật sổ một lúc, nghe kể "bác này là bạn của bố từ hồi đi bộ đội", đôi trẻ hiểu thêm về họ hàng bên kia mà sổ mừng cũng đầy đủ hơn.
Vàng và trang sức nhận trong các lễ
Vàng cưới là khoản hay xuất hiện nhất trong lễ ăn hỏi và ngày rước dâu ở nhiều vùng: bố mẹ, ông bà, cô dì chú bác đeo cho cô dâu đôi bông, chiếc nhẫn, sợi dây chuyền ngay trong lễ. Lúc ấy ai cũng xúc động, không ai cầm sổ. Đến tối, trên cổ, trên tay cô dâu có năm bảy món mà không ai nhớ chắc món nào của ai.
Cách ghi đơn giản: cử một người thân đứng gần cô dâu trong phần trao vàng, mỗi lần có người đeo cho cô dâu một món thì nhẩm hoặc ghi vào điện thoại vài chữ: ai, món gì. Tối hôm đó, khi tháo vàng cất đi, ghi ngay vào sổ từng món, mô tả ngắn và trọng lượng nếu có giấy đi kèm. Không quy ra tiền, không ghi giá lúc mua.
Vàng là của hồi môn, là kỷ vật, cũng là thứ dễ thất lạc trong mấy ngày đám bận rộn. Ngoài việc ghi sổ, nên chụp ảnh từng món đặt trên nền trơn, cất cùng giấy tờ đi kèm vào một chỗ chắc chắn mà vợ chồng cùng biết. Ai cho món nào được ghi rõ thì sau này có việc gì cũng không phải dựa vào trí nhớ.
Sắp xếp các trang này trong sổ mừng cưới
Đặt trước phần ngày tiệc. Thứ tự theo thời gian: dạm ngõ, ăn hỏi, mừng trước ngày cưới, rồi mới đến ngày tiệc, cuối cùng là lại mặt và mừng muộn. Người đọc sổ về sau thấy được cả hành trình.
Ghi dịp ở cột ghi chú. Mỗi dòng ghi rõ dịp: ăn hỏi, mừng trước, lại mặt. Khi chép sang bảng tính, cột dịp giúp lọc nhanh.
Tách khoản nhận và khoản trao đi. Phong bì cảm ơn đội bê tráp, người dẫn lễ là khoản trao đi; ghi ở một bảng nhỏ riêng, không lẫn với khoản nhận.
Một người giữ trang này. Thường là người giữ sổ mừng chính. Người khác nhận quà thì báo lại cho người này trong ngày, đừng để mỗi người ghi một nơi.
Không ghi chi phí. Tiền cỗ, tiền thuê đồ, tiền trang phục để ở sổ chi tiêu đám cưới. Sổ mừng chỉ có tình nghĩa giữa người với người.
Câu hỏi thường gặp
Lễ ăn hỏi có cần ghi sổ không?
Nên ghi những khoản do họ hàng, bạn bè ngoài hai gia đình mang tới và những phong bì nhà mình gửi người giúp lễ. Lễ vật hai nhà trao nhau chỉ cần ghi ngắn một lần làm kỷ niệm.
Có ghi số tiền trong phong bì gửi đội bê tráp không?
Không cần. Chỉ ghi tên, là con cháu nhà ai, bê tráp cho bên nào và đã gửi phong bì cảm ơn. Đây là khoản trao đi theo lệ, ghi tên để sau này nhớ người đã góp mặt trong ngày vui.
Họ hàng mừng trước ngày cưới mà không đến tiệc thì ghi thế nào?
Ghi vào trang mừng trước ngày cưới ngay khi nhận, gồm ngày, tên, quan hệ, món. Khi lập sổ chính, chép sang với ghi chú mừng trước để không ai tưởng họ chưa mừng.
Lễ lại mặt thường có những khoản nào để ghi?
Phần lớn chỉ có lễ đôi trẻ mang về và quà nhà gái gửi lại, ghi ngắn. Nếu có họ hàng bên ngoại sang chơi và cho quà, phong bì thì ghi đầy đủ như sổ mừng, với ghi chú lại mặt.
Có nên ghi chi phí cỗ, thuê đồ vào sổ mừng cưới không?
Không nên. Sổ mừng chỉ ghi tình nghĩa giữa người với người để đáp lễ. Chi phí cưới nên ghi ở một sổ chi tiêu riêng để hai việc không lẫn với nhau.
Phong tục ăn hỏi mỗi vùng khác nhau thì ghi sổ có khác không?
Cách ghi giống nhau: ai ngoài hai gia đình mang gì đến thì ghi, mình trao gì cho người giúp lễ thì ghi. Chỉ khác ở các khoản theo lệ vùng, có thì thêm dòng, không có thì bỏ.