Cách dạy con tuổi mới lớn ghi sổ hiếu hỉ hiệu quả nhất là để con ngồi cùng khi bố mẹ ghi sổ sau mỗi đám, kể cho con nghe về những người có tên trong sổ, giao cho con những việc nhỏ như đọc tên, cộng tiền, rồi để con tự lo một đám của chính bạn mình. Con học chữ nghĩa tình qua việc làm và qua câu chuyện, không phải qua lời giảng.
Tuổi mới lớn, khoảng từ mười ba đến mười tám, là lúc con bắt đầu có bạn bè riêng, bắt đầu đi sinh nhật, bắt đầu để ý chuyện tiền bạc trong nhà. Đây là thời điểm hợp để con hiểu vì sao ông bà bố mẹ giữ sổ, và sổ ấy không phải là sổ tính toán. Bài dưới đây gợi ý từng bước, theo từng độ tuổi, kèm những điều nên tránh khi dạy.
Vì sao nên cho con biết về sổ hiếu hỉ
Nhiều gia đình coi sổ hiếu hỉ là chuyện của người lớn, cất kỹ không cho con xem. Cách nghĩ ấy dễ hiểu, vì sổ có tên người và số tiền, là thông tin riêng tư. Nhưng nếu con chưa từng được biết, đến khi con lập gia đình sẽ phải bắt đầu từ chỗ không hiểu gì: không biết ghi thế nào, không biết vì sao phải ghi, không biết người nào với nhà mình là quan hệ gì.
Cho con biết sớm có ba cái lợi. Con hiểu rằng gia đình mình tồn tại trong một mạng lưới quan hệ, có người đã giúp nhà mình lúc khó, có người đã đến chung vui ngày bố mẹ cưới. Con học được cách nhớ ơn một cách cụ thể, có tên có ngày, chứ không chỉ là lời nói chung chung. Và con có kỹ năng ghi chép, quản lý một khoản tiền nhỏ, rất có ích khi lớn lên.
Điều cần giữ là mức độ. Con không cần biết mọi con số, nhất là những khoản lớn hoặc những chuyện tế nhị giữa các gia đình. Bố mẹ chọn phần nào cho con xem, phần nào để sau, tuỳ độ tuổi và sự chín chắn của con.
Cũng nên dặn con ngay từ đầu rằng sổ là chuyện trong nhà. Con không mang chuyện ai mừng bao nhiêu kể với bạn bè, không chụp trang sổ đăng lên mạng. Dạy con giữ kín thông tin của người khác là một phần của việc dạy con biết trọng người, và con sẽ mang thói quen ấy theo vào nhiều việc khác khi lớn lên.
Gợi ý việc giao cho con theo độ tuổi
Mỗi đứa trẻ một khác, bảng dưới chỉ là gợi ý. Bố mẹ quan sát con và điều chỉnh:
| Độ tuổi | Việc con có thể làm | Điều con học được |
|---|---|---|
| Khoảng 12 đến 13 | Ngồi cùng khi bố mẹ ghi sổ, đọc to tên trên phong bì | Biết có những ai đến với gia đình mình |
| Khoảng 14 đến 15 | Ghi một vài dòng dưới sự xem lại của bố mẹ, cộng tổng một trang | Cách ghi chép cẩn thận, vì sao cần cột ghi chú |
| Khoảng 16 đến 17 | Tra sổ giúp bố mẹ khi có thiệp mời, nhắc ngày giỗ, ngày mừng thọ | Hiểu lệ có qua có lại diễn ra qua nhiều năm |
| Khoảng 18 trở lên | Tự lo một đám của bạn mình bằng tiền riêng, tự ghi vào sổ | Trách nhiệm với quan hệ của chính mình |
Không cần làm theo đúng tuổi. Có đứa mười bốn tuổi đã rất chín chắn, có đứa mười bảy vẫn chưa thích thú. Quan trọng là con được tham gia dần, không bị ép.
Kể chuyện về những cái tên trong sổ
Một cuốn sổ chỉ có tên và số tiền thì với con là một bảng khô khan. Nhưng mỗi cái tên trong sổ có một câu chuyện. Chú này là bạn học của bố từ hồi cấp ba, năm nhà mình chuyển nhà chú đến phụ cả ngày. Bà này là hàng xóm cũ, ngày ông nội mất bà ngồi trực bàn sổ tang từ sáng đến tối. Những câu chuyện ấy biến con số thành con người.
Khi ghi sổ sau một đám, bố mẹ có thể vừa ghi vừa kể. Không cần kể dài, một hai câu là đủ. Con nghe nhiều lần sẽ nhớ, và đến khi con gặp những người ấy ở đám tiếp theo, con biết chào hỏi thế nào cho phải.
Có những câu chuyện về nhà mình từng được giúp đỡ trong lúc khó. Đó là phần quý nhất của sổ nghĩa tình, và cũng là bài học tốt nhất cho con: người ta nhớ đến nhau không chỉ vì tiền, mà vì những lúc có mặt cho nhau. Con hiểu điều này rồi thì sẽ không nhìn sổ như sổ nợ.
Nếu con hỏi những câu khó, chẳng hạn vì sao nhà này mừng nhà mình nhiều mà mình đi lại ít hơn, đừng né. Giải thích theo hoàn cảnh từng lúc: năm đó nhà mình khó khăn, hoặc nhà họ có điều kiện hơn. Câu trả lời thật thà giúp con hiểu rằng nghĩa tình không đo bằng sự bằng nhau từng đồng.
Những điều nên tránh khi dạy con
Không dùng sổ để bình phẩm người khác. Câu như "nhà này đi ít quá" hay "nhà kia hồi trước mình đi nhiều mà giờ họ đi lại có thế" dễ thốt ra khi ghi sổ, nhưng con nghe nhiều sẽ học cách đo người qua tiền. Nếu có điều phân vân, bố mẹ bàn với nhau riêng.
Không biến sổ thành sổ tính toán. Mục đích của sổ là để nhớ và đáp lễ cho chu đáo, không phải để tính lời lỗ. Khi con hỏi vì sao phải đi lại bằng hoặc hơn, giải thích bằng chữ tình và sự chu đáo, không bằng chữ "sòng phẳng".
Không cho con xem những khoản quá nhạy cảm. Khoản lớn, khoản liên quan đến chuyện riêng giữa các gia đình, những lời ghi chú tế nhị — để sau, khi con đủ lớn.
Không ép con đi đám khi con chưa muốn. Con tuổi mới lớn có khi ngại đến những nơi đông người lớn. Mời con đi cùng, giải thích vì sao, nhưng nếu con chưa muốn thì để lần sau.
Không so sánh con với con nhà khác. Tránh câu "con nhà người ta đã biết đi đám thay bố mẹ". Mỗi đứa trẻ lớn lên theo nhịp riêng.
Để con tự lo một đám đầu tiên
Khi con đã đi làm hoặc có thu nhập riêng, có bạn thân cưới, đó là dịp tốt để con tự làm trọn một lần. Bố mẹ có thể hướng dẫn theo trình tự:
- Hỏi con người bạn này thân thế nào, đã từng giúp con việc gì, để con tự nghĩ về mối quan hệ.
- Gợi ý con tra xem bạn ấy đã từng mừng con dịp gì chưa, nếu có thì con ghi ở đâu.
- Để con tự quyết mức đi trong khả năng tiền riêng của con. Bố mẹ nêu cách nghĩ của mình, nhưng không quyết thay.
- Nhắc con ghi vào sổ ngay sau đám: ngày, dịp, tên bạn, quan hệ, số tiền, ghi chú.
- Sau đám, hỏi con thấy thế nào, có gì khó. Lắng nghe, không chấm điểm.
Lần đầu tự làm, con có thể đi lệch so với cách bố mẹ sẽ đi. Không sao, quan trọng là con đã tự nghĩ và tự ghi. Những lần sau con sẽ điều chỉnh dần.
Nếu con muốn, bố mẹ có thể tặng con một cuốn sổ riêng đúng dịp này, kèm vài dòng viết tay ở trang đầu. Nhiều người lớn lên vẫn nhớ món quà nhỏ ấy.
Nhờ ông bà dạy cùng
Ở nhiều gia đình, người nhớ nhiều nhất về những cái tên trong sổ không phải bố mẹ, mà là ông bà. Ông bà biết nhà nào với nhà mình là thông gia mấy đời, ai từng cho mượn gạo năm mất mùa, ai đứng ra lo đám cho cụ cố. Những chuyện ấy bố mẹ có khi chỉ nghe loáng thoáng.
Nếu ông bà còn khoẻ và sống gần, một buổi chiều ông bà mở cuốn sổ cũ ra kể cho cháu nghe là bài học quý mà không trường lớp nào dạy được. Cháu tuổi mới lớn có thể giúp ông bà chép lại những trang sổ đã mờ, vừa luyện chữ vừa nghe chuyện. Việc này cũng làm ông bà vui, vì thấy những điều mình giữ cả đời có người tiếp nối.
Khi nghe ông bà kể, có những tập quán cũ không còn hợp với thời nay, chẳng hạn những kiêng kỵ quá chặt hay những lệ đi đám nặng nề. Bố mẹ có thể giải thích thêm cho con rằng đó là cách người xưa sống, mình hiểu để trân trọng, còn việc làm theo thì tuỳ hoàn cảnh hôm nay. Như vậy con vừa biết gốc, vừa không bị gò bó.
Khi sổ được truyền lại cho con
Đến một lúc nào đó, khi bố mẹ già, cuốn sổ hiếu hỉ của gia đình sẽ được trao lại cho con. Nếu con đã được tham gia từ tuổi mới lớn, việc trao sổ sẽ nhẹ nhàng: con đã biết cách ghi, đã nghe chuyện của nhiều cái tên, đã hiểu vì sao phải nhớ. Nếu chưa, con sẽ cầm một cuốn sổ đầy tên lạ mà không biết làm gì với nó.
Trước khi trao, bố mẹ nên dành vài buổi cùng con đọc lại sổ. Đánh dấu những gia đình vẫn còn đi lại, những người đã mất mà con cháu họ vẫn còn quan hệ, những mối đã nhạt. Ghi thêm thông tin liên lạc nếu có, và những điều cần nhớ khi đến lượt đáp lễ.
Một cuốn sổ được truyền qua ba đời là thứ hiếm có. Nó không chỉ ghi tiền, mà ghi lại cả lịch sử quan hệ của một gia đình với làng xóm, họ hàng, bạn bè. Dạy con từ tuổi mới lớn là cách để cuốn sổ ấy không dừng lại ở đời bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho con biết về sổ hiếu hỉ?
Khoảng mười hai, mười ba tuổi là có thể cho con ngồi cùng khi bố mẹ ghi sổ sau đám. Tuỳ độ chín chắn của từng đứa trẻ, bố mẹ giao dần việc ghi chép, tra sổ, và đến khi con có thu nhập riêng thì để con tự lo một đám.
Cho con xem sổ hiếu hỉ có làm con thấy chuyện tiền bạc nặng nề không?
Không, nếu bố mẹ kể kèm những câu chuyện về người trong sổ và tránh bình phẩm ai đi nhiều ít. Con sẽ thấy sổ là nơi ghi lại tình cảm và sự giúp đỡ, chứ không phải bảng tính toán.
Có nên cho con biết hết các khoản tiền trong sổ?
Không cần. Những khoản lớn hoặc liên quan đến chuyện tế nhị giữa các gia đình có thể để sau, khi con đủ lớn. Lúc đầu chỉ cần con biết cách ghi và hiểu ý nghĩa của sổ.
Con không muốn đi đám cùng bố mẹ thì có nên ép không?
Không nên ép. Mời con đi cùng và giải thích vì sao đám đó quan trọng với gia đình, nhưng nếu con chưa muốn thì để lần sau. Ép buộc dễ khiến con thấy chuyện hiếu hỉ là gánh nặng.
Con đi làm rồi có nên giữ sổ hiếu hỉ riêng không?
Nên khuyến khích con giữ sổ riêng cho quan hệ của mình, hoặc ghi vào sổ chung của gia đình. Thói quen bắt đầu từ lúc đi làm sẽ giúp con khi lập gia đình không phải bắt đầu từ chỗ trống.
Làm sao dạy con hiểu lệ có qua có lại mà không thành tính toán?
Giải thích bằng chữ tình và sự chu đáo: người ta đến với mình lúc vui lúc buồn thì mình nhớ để đến với họ. Tránh nói kiểu sòng phẳng hay lời lỗ, và kể những câu chuyện cụ thể về người từng giúp nhà mình.