Cả ba miền đều có lệ ghi nhớ và đi lại hiếu hỉ, nhưng khác nhau ở cách gọi, ở việc ai đứng ra ghi sổ, ở những dịp nào được tính là dịp phải đi lại, và ở vai trò của dòng họ. Những khác biệt ấy thường còn lớn giữa làng với làng, họ với họ, hơn là giữa miền với miền, nên mọi nhận xét dưới đây chỉ là nét chung để tham khảo.
Bài này không bàn chuyện mừng bao nhiêu ở mỗi miền; việc đó tuỳ hoàn cảnh, độ thân và tập quán nơi mình sống, không có con số chung. Trọng tâm ở đây là cách các gia đình ở các vùng ghi chép và đi lại, để người lấy vợ lấy chồng khác miền, người chuyển vùng sống, hay người đơn giản là tò mò, hiểu được vì sao cùng một việc mà mỗi nơi làm một kiểu.
Điều cần nói trước khi so sánh
Nói "miền Bắc thế này, miền Nam thế kia" luôn có nguy cơ vơ đũa cả nắm. Việt Nam hiện có 34 tỉnh thành sau sáp nhập, mỗi tỉnh gồm rất nhiều vùng có phong tục riêng; một làng ven biển và một làng trung du trong cùng tỉnh có thể làm đám rất khác nhau. Trong một làng, mỗi dòng họ lại có lệ riêng. Thêm nữa, đô thị hoá đã làm các thành phố lớn ở cả ba miền ngày càng giống nhau: tiệc nhà hàng, hòm mừng, chuyển khoản.
Vì vậy, khi đọc những nét chung dưới đây, hãy coi chúng là gợi ý để đặt câu hỏi chứ không phải quy tắc. Cách chắc chắn nhất để biết tập quán một nơi vẫn là hỏi người lớn tuổi ở chính nơi đó, hoặc hỏi người trong họ nhà vợ, nhà chồng.
Cũng không có miền nào giữ lệ "đúng" hơn miền nào. Mỗi cách làm là kết quả của điều kiện sống riêng: mật độ dân cư, cách tổ chức làng xã, nghề nghiệp, khí hậu. Hiểu được gốc gác ấy giúp mình tôn trọng cách làm của người khác thay vì chê là lạ.
Cách gọi tên sổ và việc đi lại
Cùng một việc nhưng mỗi nơi gọi một kiểu, và cách gọi đôi khi cho thấy người ta nhấn vào điều gì. Ở nhiều vùng phía Bắc, người ta hay nói "đi ăn cỗ", "đi mừng", và gọi cuốn sổ là sổ mừng, sổ tang, sổ hiếu hỉ. Chữ "cỗ" nhắc rằng đám xưa gắn với mâm cỗ nấu tại nhà, ai đến cũng ngồi ăn. Ở nhiều vùng phía Nam, người ta hay nói "đi đám cưới", "đi tiệc", "tiền đi đám", nhấn vào việc có mặt ở buổi tiệc.
Với việc buồn, cách gọi cũng khác: có nơi nói "đi viếng", có nơi nói "đi phúng", có nơi nói "đi đám ma", "đi đưa đám". Miền Trung có nhiều cách gọi riêng theo từng vùng, và đám giỗ là một dịp được nhắc đến nhiều trong chuyện đi lại.
Những khác biệt về chữ nghĩa này không quan trọng bằng việc hiểu đúng người ta đang nói gì. Khi người lớn trong nhà vợ hay nhà chồng nói "nhà đó mình phải đi", hãy hỏi thêm: đi dịp gì, đi ai, đi lúc nào. Ghi lại theo cách gọi của chính nhà mình cho dễ nhớ, kèm chú thích nếu cần. Nếu sổ sau này có thể được con cháu ở vùng khác đọc, một dòng giải thích ngắn bên cạnh những từ địa phương sẽ giúp chúng hiểu đúng, thay vì phải đoán.
Ai đứng ra ghi sổ và đi lại
Vai trò của dòng họ. Ở nhiều làng phía Bắc và miền Trung, dòng họ có vai trò lớn trong việc tổ chức đám: người trong họ lo phần lễ, phần đón khách, và thường là người ngồi ghi sổ. Đi lại hiếu hỉ cũng nhiều khi tính theo họ, theo chi, chứ không chỉ theo từng hộ.
Vai trò của hàng xóm và bạn bè. Ở nhiều vùng phía Nam, đặc biệt nơi dân cư hình thành từ nhiều nguồn, hàng xóm và bạn bè có vai trò ngang với họ hàng trong việc góp sức. Việc ghi sổ thường do gia đình tự lo hoặc nhờ người thân quen.
Đi theo hộ hay theo người. Có nơi quen tính mỗi hộ đi một phần, vợ chồng đi chung; có nơi mỗi người lớn trong nhà đi riêng. Đây là chỗ hay gây lúng túng nhất khi hai vợ chồng đến từ hai vùng khác nhau.
Người lớn đi hay con cái đi. Ở nơi trọng vai vế, người đứng đầu gia đình đi là chính, con cái đi theo. Ở nơi khác, ai quen thì người đó đi. Hỏi trước giúp tránh việc nhà mình cử người không đúng vai.
Đám giỗ và những dịp được tính
Không phải nơi nào cũng tính cùng một danh sách dịp phải đi lại. Đám cưới và đám tang thì gần như ở đâu cũng có. Nhưng với đám giỗ, mừng thọ, tân gia, đầy tháng, thôi nôi, mỗi vùng mỗi khác. Ở một số vùng miền Trung và miền Nam, đám giỗ là dịp đông khách, có khi khách mang theo lễ, và chủ nhà nhớ để khi nhà kia có giỗ thì đến lại. Ở nhiều nơi khác, giỗ chủ yếu là việc trong nhà, khách đến chỉ là người thân.
Mừng thọ cũng vậy: có nơi làm lớn, mời cả làng, có lệ ghi sổ đầy đủ; có nơi chỉ con cháu tụ họp. Tân gia có nơi coi là dịp mừng lớn, có nơi chỉ là bữa cơm thân mật. Vì vậy, sổ của một gia đình ở vùng này có thể có nhiều mục mà sổ của gia đình ở vùng khác không có.
Cách làm an toàn khi ghi sổ: dịp nào nhà mình nhận được người ta đến với tấm lòng thì ghi, dù ở vùng mình dịp ấy có được coi là dịp phải đi lại hay không. Đến lượt mình đi, hãy hỏi tập quán nơi nhà kia sống để biết họ coi dịp ấy thế nào, rồi mới quyết. Người nhận sẽ cảm được sự chu đáo khi thấy mình được đối xử theo đúng cách của nơi họ sống.
Câu nên hỏi khi đi đám ở vùng mình chưa quen
Thay vì đoán, hãy hỏi người lớn tuổi hoặc người thân ở nơi đó những câu sau trước khi đi:
| Câu hỏi | Vì sao cần hỏi |
|---|---|
| Ở đây đi theo hộ hay mỗi người một phần? | Tránh trường hợp vợ chồng đi một phần mà nơi đó quen tính riêng, hoặc ngược lại |
| Có nên đến sớm hôm trước để giúp việc không? | Ở nhiều nơi, đến giúp quý hơn đến đúng giờ ăn |
| Có bàn ghi sổ không, hay bỏ vào hòm? | Để chuẩn bị ghi tên phong bì cho rõ nếu không có người nhận tận tay |
| Dịp này ở đây có phải dịp mời rộng không? | Giúp biết mình được mời với tư cách thân hay xã giao |
| Người trong nhà mình nên ai đi? | Nơi trọng vai vế có thể mong người đứng đầu gia đình có mặt |
| Có kiêng gì trong cách đến, cách về không? | Mỗi vùng có những tập quán riêng, nên biết để tôn trọng, ở mức tham khảo |
Sáu câu hỏi này dùng được ở bất kỳ vùng nào, kể cả với những nơi trong cùng một tỉnh mà mình chưa từng đến dự đám.
Vợ chồng khác miền: hoà hai tập quán trong một cuốn sổ
Khi vợ một miền, chồng một miền, sổ hiếu hỉ của gia đình nhỏ thường phải chứa hai cách làm. Họ hàng bên nội đi lại theo kiểu bên nội, họ hàng bên ngoại theo kiểu bên ngoại. Lỗi hay gặp là áp cách của nhà mình cho nhà bên kia: ví dụ một bên quen đi theo hộ mà bên kia quen đi riêng từng người, rồi người lớn bên ấy thấy hơi thiếu mà không nói ra.
Cách gỡ đơn giản là chia sổ theo hai bên, mỗi bên ghi chú tập quán chính của bên đó ở trang đầu: đi theo hộ hay theo người, những dịp nào được tính, ai nên đi. Khi có việc ở bên nào, người con của bên đó là người hỏi ý bố mẹ mình và quyết là chính, người kia góp ý.
Quan trọng hơn cả là không đem tập quán ra so ai đúng ai sai. Mỗi bên có lý do của mình, và việc hai vợ chồng chịu khó học cách của nhau là món quà lớn cho cả hai họ. Nhiều cặp vợ chồng còn thấy rằng sau vài năm, chính họ trở thành người hiểu cả hai tập quán rõ nhất trong nhà, và được hai bên tin cậy giao việc khi có đám, vì biết cách làm cho cả hai họ cùng thấy phải.
Chuyển vùng sống: giữ lệ cũ, học lệ mới
Nhiều gia đình chuyển từ quê vào thành phố, từ Bắc vào Nam hay ngược lại. Mấy điều giúp việc đi lại không bị đứt:
- Giữ nguyên sổ cũ cho các mối quan hệ ở quê, nhờ bố mẹ hay người thân báo tin khi bên ấy có việc.
- Mở phần mới cho hàng xóm, đồng nghiệp ở nơi ở mới, ghi chú tập quán của nơi mới khi học được.
- Khi không về được đám ở quê, gửi lễ qua người thân và gọi hỏi thăm sau; ghi rõ trong sổ là đã gửi qua ai.
- Ở nơi mới, quan sát vài đám đầu tiên, hỏi hàng xóm lớn tuổi về cách làm, đừng vội áp cách của quê mình.
- Đừng ngại nói với hàng xóm mới rằng mình chưa quen tập quán ở đây; người ta thường sẵn lòng chỉ.
Người biết giữ lệ cũ mà vẫn học lệ mới thường được cả hai nơi quý. Cuốn sổ, với những dòng ghi chú về tập quán từng nơi, trở thành cẩm nang riêng của gia đình mình qua mỗi lần chuyển nhà.
Câu hỏi thường gặp
Tập quán đi đám ở Bắc, Trung, Nam khác nhau nhiều không?
Có khác, nhưng thường khác giữa làng với làng, họ với họ nhiều hơn giữa miền với miền. Ở thành phố lớn, cách làm ngày càng giống nhau. Muốn biết chắc tập quán một nơi, cách tốt nhất là hỏi người lớn tuổi ở chính nơi đó.
Vợ chồng khác miền nên đi đám theo tập quán bên nào?
Thường đi theo tập quán của bên có việc: đám bên nội theo cách bên nội, đám bên ngoại theo cách bên ngoại. Người con của bên đó hỏi ý bố mẹ mình và quyết là chính, người kia góp ý và tôn trọng.
Đám giỗ có cần ghi vào sổ hiếu hỉ không?
Tuỳ nơi. Ở những vùng mà đám giỗ là dịp đông khách và có lệ mang lễ, nhiều nhà ghi lại để đáp lễ. Ở nơi giỗ chủ yếu là việc trong nhà thì không cần. Nếu có người đến với tấm lòng, ghi lại vẫn tốt.
Đi theo hộ hay mỗi người một phần thì đúng?
Không có đúng sai chung. Có nơi quen tính theo hộ, có nơi quen tính riêng từng người lớn. Hỏi người lớn tuổi ở nơi có đám, hoặc người thân trong nhà kia, là cách chắc nhất để không bị lệch.
Mới chuyển đến vùng khác thì nên làm gì khi được mời đám?
Nên hỏi hàng xóm lớn tuổi hoặc người mời về tập quán ở đây: đến lúc nào, đi theo hộ hay theo người, có bàn ghi sổ không. Người ta thường sẵn lòng chỉ và quý người chịu hỏi. Sau đó ghi chú lại trong sổ cho lần sau.
Có nên giữ tập quán quê mình khi sống ở nơi khác không?
Nên giữ với các mối quan hệ ở quê, vì đó là cách người quê mong đợi. Với hàng xóm, đồng nghiệp ở nơi mới, nên theo tập quán nơi mới. Giữ được cả hai giúp gia đình không đứt mối với nơi nào.