Quà hiện vật thay tiền mừng nên ghi nguyên món kèm một chi tiết nhận diện, và nếu cần thì thêm một mức ước lượng thấp, vừa, cao; không nên cố quy từng món ra một con số tiền chính xác. Riêng vàng thì ghi loại và trọng lượng, không quy tiền, vì giá thay đổi liên tục.
Hiện vật xuất hiện ở hầu hết các dịp: tân gia có cây cảnh, đồ dùng; đầy tháng có quần áo, lắc bạc; mừng thọ có áo, khăn; đám cưới ở vài nơi vẫn có người mừng vàng hay đồ gia dụng. Bài này so sánh các cách ghi, chỉ ra cách kết hợp mà nhiều nhà thấy dễ dùng nhất, cách ghi quà gộp và quà tự làm, và cách dùng những dòng ấy khi đến lượt mình đáp lễ.
Ba cách ghi hiện vật: ưu và nhược
Mỗi cách đều có nhà đang dùng. Bảng dưới đặt cạnh nhau để dễ chọn.
| Cách ghi | Được gì | Mất gì |
|---|---|---|
| Quy ra tiền | Cộng tổng được, so được với các khoản tiền | Mất thời gian ước giá, dễ sai, dễ thành so sánh người tặng; vài năm sau con số không còn ý nghĩa |
| Ghi nguyên món | Nhanh, đúng sự thật, nhớ được tấm lòng cụ thể | Khi đáp lễ khó hình dung độ nặng nhẹ |
| Nguyên món kèm mức ước lượng | Vừa giữ được món quà, vừa có hình dung khi đáp lễ | Phải thống nhất trong nhà thế nào là thấp, vừa, cao |
Phần lớn gia đình giữ sổ lâu năm cuối cùng chọn cách thứ ba. Lý do là sổ nghĩa tình không phải sổ kế toán; nó cần giúp mình nhớ người ta đã nghĩ tới nhà mình thế nào và đáp lại cho không lệch quá xa. Một con số chính xác đến từng nghìn không giúp gì thêm cho mục đích ấy, trong khi một dòng "bộ ấm men lam, mức vừa" thì đủ để mười năm sau mình hiểu ngay.
Vì sao không nên cố quy từng món ra tiền
Lý do thứ nhất là ước giá rất dễ sai. Chủ nhà không biết món quà mua ở đâu, mua lúc khuyến mãi hay giá gốc, có phải hàng người ta được tặng rồi tặng lại hay không. Ngồi tra giá trên mạng cho từng chậu cây, từng hộp bánh vừa mất cả buổi vừa chẳng chính xác.
Lý do thứ hai là con số tiền đặt cạnh tên người dễ biến thành phép so sánh. Khi trang sổ chỉ toàn con số, người đọc vô thức xếp hạng ai mừng nhiều, ai mừng ít, kể cả với những người tặng một món tự tay làm, tốn công hơn nhiều so với giá trị mua ngoài chợ. Điều đó đi ngược tinh thần của cuốn sổ.
Lý do thứ ba là giá cả thay đổi. Mười năm sau, một con số ghi cạnh chiếc quạt điện không nói lên được gì khi giá mọi thứ đã khác. Trong khi đó dòng "quạt cây, mức vừa" vẫn giữ nguyên ý nghĩa: ở thời điểm ấy, người tặng đã chọn một món có giá trị khá trong mặt bằng quà mừng.
Cách kết hợp: ghi nguyên món kèm mức ước lượng
Ghi tên món theo cách nhà mình gọi. Chẳng hạn "nồi lẩu điện", "tranh thêu treo phòng khách". Người đọc sổ sau này nhớ đồ vật qua công dụng và chỗ đặt.
Thêm một chi tiết nhận diện. Màu, chất liệu, chỗ đặt: "chậu sứ trắng ở ban công", "hộp gỗ có nắp trượt". Khi trong nhà có nhiều món giống nhau, chi tiết này phân biệt được món của ai.
Thêm mức ước lượng theo ba bậc. Thấp, vừa, cao so với mặt bằng quà mừng của dịp đó trong nhóm quen biết của nhà mình. Không cần con số. Vợ chồng thống nhất một lần, ví dụ giả định: với tân gia trong nhóm bạn bè, món tương đương một phong bì thông thường là vừa, nhỏ hơn hẳn là thấp, lớn hơn hẳn là cao.
Ghi thêm công sức nếu là quà tự làm. Quà tự tay làm, tự trồng nên ghi rõ, vì giá trị của nó nằm ở công sức chứ không ở giá thị trường.
Chụp ảnh món khó tả. Tranh, gốm, đồ trang trí rất khó mô tả bằng lời. Một tấm ảnh lưu cùng thư mục với sổ là đủ.
Vàng, bạc và đồ có giá trị lớn
Vàng là hiện vật đặc biệt vì có giá trị lớn và giá biến động. Mừng cưới, mừng em bé, mừng thọ đều có thể có vàng. Cách ghi an toàn là ghi loại vàng, trọng lượng nếu biết, hình dạng (nhẫn trơn, lắc, kiềng, miếng nhỏ), và nơi đang cất. Không quy ra tiền theo giá ngày nhận.
Khi đến lượt mình đáp lễ người từng mừng vàng, có hai cách nghĩ. Cách thứ nhất là đáp bằng chính hiện vật tương tự, chẳng hạn họ mừng một chỉ vàng thì mình cũng mừng một chỉ vàng, bất kể giá lúc đó; nhiều gia đình thấy cách này công bằng và dễ hiểu. Cách thứ hai là đáp bằng tiền theo mặt bằng hiện tại của dịp ấy. Chọn cách nào là chuyện của từng nhà, không có đúng sai.
Với các đồ có giá trị lớn khác như xe đạp, tủ lạnh, ti vi do một nhóm hoặc người thân góp tặng, ghi như hiện vật bình thường nhưng ghi đủ tên người góp. Những món này thường gắn với kỷ niệm lâu dài trong nhà, và khi người tặng có việc, mình nên đi lại chu đáo hơn mặt bằng.
Cuối cùng, đồ có giá trị lớn là thông tin nên giữ kín. Không đăng ảnh vàng mừng, quà đắt tiền kèm tên người tặng lên mạng xã hội; điều đó vừa gây so bì, vừa có thể ảnh hưởng an toàn của gia đình.
Quà gộp nhiều người và quà tự làm
Quà gộp hay gặp ở nhóm bạn, đồng nghiệp, lớp cũ: mỗi người góp một ít mua một món lớn. Ghi một dòng hiện vật, nhưng liệt kê đủ tên từng người trong nhóm, kèm tên người đứng ra mua và trao. Khi đáp lễ, mỗi người trong nhóm là một mối riêng; nếu chỉ ghi "nhóm bạn đại học" thì vài năm sau không ai nhớ nhóm gồm những ai.
Không cần chia giá trị món quà cho từng người. Khi một thành viên trong nhóm có việc, mình đi lại ở mức phù hợp với độ thân với riêng người đó, không phải với phần họ góp. Nếu cả nhóm lại góp chung để mừng người ấy, mình góp cùng nhóm là tự nhiên nhất.
Quà tự làm, tự trồng như bưởi trong vườn, gà nhà nuôi, gạo mới, hũ mắm tự muối, chiếc khăn tự đan thường đến từ họ hàng ở quê, hàng xóm lâu năm, người lớn tuổi. Giá thị trường của chúng có thể thấp, nhưng công sức và tấm lòng thì rất lớn. Ghi rõ "tự trồng", "tự làm" trong sổ. Khi đáp lễ những người này, điều họ quý thường không phải phong bì dày mà là mình về thăm, ngồi lại uống chén nước, hỏi chuyện vườn tược.
Những lỗi hay gặp khi ghi quà hiện vật
Các lỗi dưới đây không làm sổ sai ngay, nhưng vài năm sau khi cần tra thì gần như vô dụng. Đọc qua để tránh từ đầu:
- Ghi chung chung "quà", "đồ dùng". Một dòng như vậy không cho biết món gì, nặng nhẹ ra sao, khi đáp lễ phải đoán.
- Chỉ ghi khi có giấy dán tên. Món nào lạc giấy thì bỏ luôn, trong khi cả nhà ngồi nhớ lại một lúc thường vẫn tìm ra người tặng.
- Ghi tên người mang quà thay vì người tặng. Con cái, người giúp việc, người cầm hộ mang quà tới; người cần nhớ là người bỏ công chọn quà.
- Quy tiền theo giá mình tự đoán rồi quên ghi đó là ước đoán. Mười năm sau đọc lại, con số trông như sự thật và dễ dẫn tới đáp lễ lệch.
- Không ghi lúc món quà đã hỏng hoặc đã cho lại người khác. Sau này người tặng hỏi thăm món đồ, nhà mình lúng túng không biết trả lời.
- Ghi quà của ông bà, bố mẹ ruột chung với khách. Quà người thân ruột thịt nên để mục riêng, không đưa vào phần đáp lễ.
Sửa những lỗi này không tốn thêm thời gian lúc ghi, chỉ cần quen tay. Một dòng hiện vật tốt luôn trả lời được ba câu: của ai, món gì, nhận ra bằng cách nào.
Dùng dòng hiện vật khi đến lượt mình đáp lễ
Khi tra sổ thấy một người từng mừng nhà mình bằng hiện vật, đọc ba thông tin: món gì, mức ước lượng, cách nay bao lâu. Mức ước lượng cho mình biết tấm lòng họ đặt vào là nhẹ, vừa hay nặng so với mặt bằng lúc đó; khoảng thời gian cho mình biết cần tính lại theo thời giá đến đâu.
Hình thức đáp lễ thì theo dịp hiện tại. Họ tặng hiện vật ở tân gia nhà mình, nay họ cưới con thì phần lớn mừng bằng phong bì; nay họ cũng làm tân gia thì tặng hiện vật lại tự nhiên. Không cần tặng lại đúng món họ đã tặng, càng không nên nhắc "ngày xưa anh chị tặng nhà em cái nồi".
Ví dụ giả định: sáu năm trước một người bạn tặng tân gia nhà mình một bộ ấm chén, sổ ghi mức vừa; nay bạn ấy cưới, mình mừng phong bì ở mức vừa theo mặt bằng mừng cưới hiện tại trong nhóm bạn bè. Con số cụ thể tuỳ hoàn cảnh nhà mình và tập quán nơi sống; cái cần giữ là không đáp thấp hơn hẳn tấm lòng họ đã dành.
Câu hỏi thường gặp
Nhận quà hiện vật có cần quy ra tiền khi ghi sổ không?
Không cần. Ghi nguyên món kèm chi tiết nhận diện là đủ dùng. Nếu muốn có hình dung khi đáp lễ, thêm mức ước lượng thấp, vừa, cao thay vì một con số cụ thể dễ sai và dễ thành so sánh người tặng.
Mừng vàng thì ghi sổ thế nào?
Ghi loại vàng, trọng lượng nếu biết, hình dạng và nơi cất. Không quy ra tiền theo giá ngày nhận. Khi đáp lễ, có nhà đáp lại bằng vàng tương tự, có nhà đáp bằng tiền theo mặt bằng hiện tại.
Quà góp chung của cả nhóm bạn ghi thế nào?
Ghi một dòng hiện vật nhưng liệt kê đủ tên từng người góp và người đứng ra trao. Khi một người trong nhóm có việc, mình đi lại theo độ thân với riêng người đó.
Quà tự trồng, tự làm có cần ghi vào sổ không?
Nên ghi và ghi rõ là tự làm, tự trồng. Giá thị trường có thể thấp nhưng công sức và tấm lòng lớn. Đáp lễ những người này thường quý nhất là về thăm, hỏi han.
Người tặng hiện vật, giờ mình đáp lễ bằng tiền có được không?
Được. Hình thức đáp lễ theo dịp hiện tại: đám cưới thì phần lớn mừng phong bì, tân gia thì hiện vật tự nhiên. Không cần tặng lại đúng món họ đã tặng.
Thế nào là mức ước lượng thấp, vừa, cao khi ghi quà?
Đó là so với mặt bằng quà mừng của dịp ấy trong nhóm quen biết nhà mình lúc nhận quà. Vợ chồng thống nhất một lần cách hiểu ba bậc này rồi dùng cho cả sổ.