Lệ có qua có lại trong hiếu hỉ là khi nhà mình có việc được người ta đến mừng, đến viếng, thì đến lượt nhà người ta có việc, mình đến lại. Cái được đáp lại là tấm lòng và sự có mặt, không phải con số trên phong bì. Hiểu như vậy, lệ này là sợi dây giữ quan hệ; hiểu thành "người ta đưa bao nhiêu mình trả bấy nhiêu" thì nó biến thành sổ sách tính toán, và chính người giữ lệ thấy mệt.
Câu "có đi có lại mới toại lòng nhau" ai cũng thuộc, nhưng ít khi ta dừng lại hỏi lệ ấy từ đâu ra, nó giải quyết việc gì cho người xưa, và vì sao ngày nay nhiều người thấy nặng nề với nó. Bài này đi qua gốc của lệ, những dấu hiệu nó đang trượt sang tính toán, và cách giữ lệ cho nhẹ nhàng.
Gốc của lệ: một cách tương trợ của cộng đồng
Ở làng xưa, một đám cưới hay một đám tang là việc lớn vượt sức một nhà. Phải có gạo cho cỗ, có người nấu, có người dựng rạp, có tiền mua quan tài hay sắm lễ. Không gia đình nào tự lo nổi trong mấy ngày gấp gáp ấy. Cả xóm góp vào: nhà góp gạo, nhà góp gà, nhà góp công, nhà góp ít tiền. Đến lượt nhà khác có việc, những nhà đã được giúp lại góp ngược trở lại.
Nhìn kỹ, đó là một cách san sẻ rủi ro và chi phí. Mỗi nhà góp đều đặn qua nhiều năm, đến lúc mình cần thì nhận về một khoản lớn đúng lúc. Không có giấy tờ, không có lãi, chỉ có lòng tin và trí nhớ của cả làng. Lệ "có qua có lại" là cái chốt giữ cho vòng tương trợ ấy không bị đứt: ai chỉ nhận mà không góp thì vòng sẽ hỏng.
Vì thế, ngay từ gốc, điều quan trọng không phải con số bằng nhau từng đồng mà là sự có mặt đều đặn. Nhà nghèo góp ít, nhà khá góp nhiều, ai cũng góp theo sức mình, và ai cũng được giúp khi cần. Hiểu được gốc này là hiểu được tinh thần mà lệ muốn giữ.
Hiểu lệch và hiểu đúng về có qua có lại
Phần lớn sự nặng nề quanh tiền mừng đến từ vài cách hiểu lệch khá phổ biến. Đặt cạnh nhau sẽ thấy rõ:
| Hiểu lệch | Hiểu đúng hơn |
|---|---|
| Người ta mừng bao nhiêu thì mình phải trả đúng bấy nhiêu | Đáp lại tấm lòng, cân theo hoàn cảnh hai nhà ở thời điểm đáp lễ |
| Không đi lại là coi như hết nợ | Không có ai nợ ai; không đi được thì gửi lời, gửi chút quà, hỏi thăm sau |
| Đi ít hơn là mất mặt | Đi theo sức mình, có mặt đúng lúc quý hơn phong bì dày mà vắng mặt |
| Nhận nhiều là được lời | Nhận nhiều là được thương nhiều, kèm theo là nhiều chỗ cần nhớ đến |
| Đã đáp lễ rồi thì xong chuyện | Đáp lễ là một lần gặp lại trong một mối quan hệ dài, không phải lần thanh toán cuối |
| Phải ghi sổ mới không thiệt | Ghi sổ để mình không quên người khác, không phải để mình khỏi thiệt |
Điểm chung của cột bên phải: trọng tâm đặt vào người kia và mối quan hệ, không đặt vào phần lời lỗ của nhà mình. Khi đầu óc bắt đầu tính lời lỗ, đó là lúc lệ đã lệch.
Dấu hiệu lệ đang trượt sang tính toán
Mở phong bì trước khi đọc tên. Khi việc đầu tiên sau tiệc là đếm và so, chứ không phải xem ai đã đến, cảm xúc của chủ nhà đã chuyển từ biết ơn sang kiểm kê.
Bàn tán con số của người khác. Nói với người thứ ba rằng nhà kia "đi có ngần ấy" là làm tổn thương cả hai bên, và người nghe sẽ tự hỏi nhà mình bị nói thế nào.
Mời để thu. Gửi thiệp cho những người đã lâu không liên lạc chỉ vì sổ ghi họ còn "chưa đáp lễ" khiến tấm thiệp mất hết ý nghĩa mời chia vui.
Lo lắng kéo dài vì sợ trả thiếu. Có người mất ngủ mấy hôm vì không biết đi bao nhiêu cho "cân". Nỗi lo này cho thấy lệ đã thành gánh nặng chứ không còn là niềm vui chia sẻ.
Xa lánh người từng mừng ít. Nhớ con số nhỏ của ai đó lâu hơn nhớ việc họ đã đến là dấu hiệu rõ nhất rằng mình đang nhìn người qua phong bì.
Giữ lệ khi hai nhà không cân sức
Đời sống ít khi cân bằng. Một gia đình khá giả mừng đám cưới con nhà hàng xóm nghèo bằng một khoản lớn; mười năm sau, nhà hàng xóm vẫn khó khăn và không thể đáp lại tương xứng. Theo gốc của lệ, đó không phải chuyện xấu hổ. Nhà nghèo đáp lại bằng sức mình, bằng sự có mặt, bằng việc giúp một tay trong ngày đám. Nhà khá giả, nếu hiểu lệ, cũng chẳng bao giờ chờ con số tương xứng.
Chiều ngược lại cũng vậy. Nếu ngày xưa nhà mình khó khăn và được người ta mừng hậu, nay nhà mình khá hơn, đáp lại rộng tay hơn là cách nhiều người chọn để tỏ lòng nhớ ơn. Không có quy tắc bắt buộc nào ở đây, chỉ có chữ phải: điều mình làm có khiến mình thấy yên lòng, và người nhận có cảm được tấm lòng không.
Với người neo đơn, người già sống một mình, người bệnh lâu năm, lệ có qua có lại càng nên mềm. Đến thăm, ngồi lâu một chút, hỏi han con cháu họ, nhiều khi quý hơn mọi thứ có thể bỏ vào phong bì.
Hai cách nghĩ trước cùng một tấm thiệp
Một ví dụ giả định để thấy sự khác nhau. Anh Minh nhận thiệp cưới con trai của một người đồng nghiệp cũ. Mười hai năm trước, khi anh Minh cưới vợ, người đồng nghiệp ấy đến mừng và còn nhận lo phần đưa đón khách bên nhà gái. Từ khi anh chuyển việc, hai người chỉ gặp nhau vài lần.
Cách nghĩ thứ nhất bắt đầu bằng câu: ngày đó họ mừng mình bao nhiêu, giờ phải trả lại bao nhiêu cho khỏi bị chê. Anh Minh lục sổ, thấy con số, đem nhân lên theo thời giá, rồi băn khoăn mãi vì thấy khoản ấy hơi nặng so với tháng này. Cuối cùng anh định gửi phong bì nhờ người khác cầm đến, cho xong việc.
Cách nghĩ thứ hai bắt đầu bằng câu khác: ngày đó họ đã ở bên mình thế nào. Sổ ghi rõ họ không chỉ mừng mà còn lo cả việc đưa đón. Anh Minh nhận ra điều đáng đáp lại nhất là sự có mặt và sự nhiệt tình ấy. Anh thu xếp đến dự, đến sớm để hỏi xem nhà bên ấy có cần người phụ việc gì không, phong bì thì theo sức nhà mình lúc này. Người đồng nghiệp cũ nhớ mãi buổi chiều anh Minh đứng đón khách cùng mình.
Cùng một cuốn sổ, cùng một con số, nhưng câu hỏi đặt ra trước tiên quyết định lệ có qua có lại là gánh nặng hay là niềm vui.
Giữ lệ cho nhẹ nhàng ở thời nay
Mấy thói quen nhỏ giúp lệ vẫn là sợi dây gắn kết chứ không thành áp lực:
- Ghi sổ ngay sau đám, nhưng đọc tên người trước, con số sau.
- Khi đến lượt mình đi, hỏi trước "nhà này đã ở bên mình thế nào", sau mới hỏi "đi bao nhiêu".
- Tính theo sức nhà mình hiện tại; một khoản vượt khả năng làm mình khó xử còn hơn là làm người nhận vui.
- Không đi được thì gửi lời và gửi qua người tin cậy, rồi tìm dịp ghé thăm sau.
- Không nhắc con số với bất cứ ai ngoài người cùng giữ sổ trong nhà.
- Với những dịp nhỏ như thăm ốm, ra viện, sự có mặt và lời hỏi han thường đủ, không cần quy ra tiền.
- Khi được mừng hậu hơn khả năng đáp lại, nói lời cảm ơn thật lòng và ghi nhớ để giúp lại bằng việc khác.
Những thói quen này không làm lệ yếu đi. Trái lại, chúng đưa lệ về đúng chỗ của nó: một cách để nhiều gia đình đi cùng nhau qua những ngày vui buồn lớn nhất đời.
Có qua có lại không chỉ là tiền
Trong sổ nghĩa tình của nhiều gia đình, những dòng đáng nhớ nhất thường không có con số. Đó là người hàng xóm sang nấu cơm cho cả nhà ba ngày liền khi nhà có tang, là cậu em họ chạy xe đi đón khách từ bến xe, là cô đồng nghiệp ngồi gói bánh đến khuya. Đáp lại những tấm lòng ấy bằng một phong bì là chưa đủ, mà cũng không hợp.
Cách đáp lại tự nhiên nhất là làm điều tương tự khi nhà họ cần: có mặt sớm, xắn tay vào việc, ở lại dọn dẹp. Với người ở xa, có thể là một lời hỏi thăm đúng dịp, một món quà quê gửi lên, một lần ghé qua khi có dịp đi ngang. Lệ có qua có lại, xét cho cùng, là giữ cho các gia đình không bị bỏ lại một mình trong những ngày khó nhất. Tiền chỉ là một trong nhiều cách thể hiện điều đó.
Khi ghi sổ, vì thế, nên dành chỗ cho những dòng không có số. Đó là phần làm cho cuốn sổ trở thành sổ nghĩa tình đúng nghĩa.
Một gợi ý thực tế: trong mỗi trang ghi một đám, chừa riêng vài dòng cuối cho mục "người giúp việc". Ghi tên người, việc họ làm, mấy ngày. Sau này nhìn lại, bạn sẽ thấy danh sách ấy thường ngắn hơn danh sách phong bì nhưng lại là những người gần gũi nhất với nhà mình, và cũng là những người mà khi họ có việc, mình nên có mặt từ hôm trước chứ không chỉ đến đúng giờ tiệc.
Câu hỏi thường gặp
Có qua có lại có nghĩa là phải trả đúng số tiền người ta đã mừng không?
Không. Lệ này đáp lại tấm lòng và sự có mặt, không đòi con số bằng nhau. Người ta thường cân nhắc thêm thời gian đã qua, hoàn cảnh hai nhà và độ thân hiện tại. Tuỳ hoàn cảnh và tập quán nơi mình sống mà mỗi nhà quyết một cách.
Câu có đi có lại mới toại lòng nhau nên hiểu thế nào cho đúng?
Câu này nói về sự qua lại hai chiều để cả hai bên cùng thấy được trân trọng. Toại lòng ở đây là thấy ấm lòng vì được nhớ đến, không phải thấy hài lòng vì nhận lại đủ tiền. Hiểu theo nghĩa thứ hai là làm hẹp đi ý của ông bà.
Không có điều kiện đáp lễ thì có bị xem là vô ơn không?
Người hiểu lệ sẽ không nghĩ vậy. Điều quan trọng là mình nhớ và có lời, có mặt khi có thể. Một lời cảm ơn thật lòng, một lần đến thăm, hay giúp một tay trong ngày đám của nhà họ đều là cách đáp lại có giá trị.
Có nên nói thẳng với người thân rằng mình không muốn duy trì lệ có qua có lại?
Nói được, nhưng nên nói về cách làm của nhà mình chứ không phán xét cách làm của người khác. Ví dụ báo trước rằng nhà mình chỉ mời người thân ăn bữa cơm và xin không nhận phong bì. Nói rõ từ đầu thường nhẹ nhàng hơn từ chối giữa tiệc.
Lệ có qua có lại có giống nhau ở mọi vùng không?
Tinh thần thì giống nhau ở nhiều nơi, còn cách làm thì khác theo làng, theo họ, theo nhóm bạn bè. Có nơi trọng góp công, có nơi trọng góp tiền, có nơi giữ sổ rất kỹ, có nơi chỉ nhớ trong đầu. Nên hỏi người lớn trong nhà về tập quán nơi mình sống.
Ghi sổ tiền mừng có trái với tinh thần không tính toán không?
Không, nếu sổ dùng để nhớ người. Ghi sổ giúp mình không quên ai đã đến với nhà mình, nhất là khi lượt đáp lễ đến sau rất nhiều năm. Trái tinh thần là khi đem sổ ra so đo hay bàn tán về người khác.