Khi gia đình quyết định không nhận phúng viếng, sổ tang vẫn nên được giữ, nhưng chuyển từ sổ ghi tiền sang sổ ghi người: ai đến viếng, đến cùng ai, có gửi vòng hoa hay lễ vật không, và nhà mình đã khéo léo từ chối thế nào. Về sau, khi nhà kia có việc, gia đình vẫn đi đáp lễ như bình thường, vì cái người ta mang đến là tình cảm, không phải phong bì.
Ngày càng nhiều gia đình chọn không nhận phúng viếng, có khi theo di nguyện của người mất, có khi vì hoàn cảnh nhà đủ đầy và không muốn để người khác bận lòng. Quyết định ấy đáng trân trọng, nhưng nếu làm vụng có thể khiến khách ngượng hoặc khiến chính gia đình lúng túng khi đến lượt mình đi viếng người ta. Phần dưới gợi ý cách làm cho gọn và cho phải.
Vì sao nhiều gia đình chọn không nhận
Lý do thường gặp nhất là di nguyện. Nhiều người lúc sinh thời đã dặn con cháu làm đám giản dị, không để bà con tốn kém, không nhận phong bì. Con cháu làm theo lời dặn ấy vừa là giữ chữ hiếu, vừa là cách nhắc mọi người nhớ đến tính cách của người đã khuất.
Lý do thứ hai là hoàn cảnh. Có những gia đình đủ điều kiện lo hậu sự, không muốn nhận tiền của những người quen đang còn khó khăn. Có những gia đình mà người mất là cán bộ, giáo viên lâu năm, học trò và đồng nghiệp cũ đông, con cháu ngại việc nhận phong bì có thể làm người khác nghĩ ngợi.
Lý do thứ ba thực tế hơn: con cháu sống xa, không còn ở quê, khó có điều kiện đáp lễ đầy đủ cho từng người về sau. Họ chọn không nhận để không mang món nợ nghĩa tình mà mình biết khó trả cho tròn.
Dù lý do nào, quyết định nên được cả gia đình thống nhất, đặc biệt là người vợ hoặc chồng còn lại và các anh chị em ruột. Một người con tự ý từ chối phong bì trong khi người khác vẫn nhận sẽ khiến khách bối rối và trong nhà dễ bất hoà.
Báo trước cho khách biết
Ghi trong thông báo tang lễ. Thêm một câu ngắn, nhã nhặn, như "Gia đình xin phép không nhận phúng viếng, rất mong được đón bà con, bạn bè đến thắp nén hương tiễn biệt". Câu này giúp khách chuẩn bị tâm thế, không phải ngượng khi đến nơi.
Nhắn riêng cho các tập thể. Cơ quan, hội đồng hương, lớp cũ thường đã có quỹ và quen đi theo đoàn. Người nhà nên gọi hoặc nhắn trước cho người đại diện để họ không mang phong bì tập thể đến.
Đặt một tấm bảng nhỏ ở bàn sổ. Ở bàn đón khách, có thể đặt một tấm thiệp lời cảm ơn và lời xin phép không nhận. Người trực bàn cũng nói lại một lần khi khách cầm phong bì đến.
Báo với những người lớn trong họ. Các cụ trong họ thường là người hỏi han và giải thích cho khách. Nếu các cụ hiểu ý gia đình, việc từ chối sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.
Vẫn giữ sổ tang, nhưng ghi khác đi
Không nhận tiền không có nghĩa là bỏ sổ tang. Ngược lại, khi không có phong bì để nhắc, sổ tang lại là thứ duy nhất giúp gia đình nhớ ai đã đến. Mỗi dòng nên có ngày, họ tên, quan hệ, đến một mình hay cả gia đình, có ở lại giúp việc hay đi đưa tang không.
Thêm một cột ghi chú cho các trường hợp đặc biệt: khách vẫn để lại phong bì, khách gửi vòng hoa, khách gửi lễ vật, khách gửi tiền vào quỹ từ thiện theo lời gia đình. Những ghi chú này quan trọng khi đáp lễ, vì người đã cố gửi một phong bì là người đặc biệt quý gia đình mình.
Trang đầu sổ nên ghi rõ: "Gia đình không nhận phúng viếng theo di nguyện của cụ" hoặc lý do tương tự. Mười năm sau, khi con cháu đọc sổ và không thấy cột tiền, họ sẽ hiểu vì sao, không nghĩ là sổ bị thiếu.
Khi khách vẫn cố gửi phong bì
Dù đã báo trước, vẫn có khách thương gia đình mà nhất định gửi. Mấy cách xử lý khéo:
- Từ chối nhẹ nhàng một lần: cảm ơn, nói rõ ý gia đình, và nhắc khách thắp nén hương là đủ lòng.
- Nếu khách vẫn để lại: không giằng co trước linh cữu; nhận tạm, ghi rõ trong sổ, sau tang mang trả tận tay kèm lời cảm ơn.
- Nếu gia đình có chọn một quỹ từ thiện: có thể hỏi khách có đồng ý chuyển khoản đó vào quỹ không, rồi báo lại cho khách khi đã chuyển.
- Phong bì không ghi tên bị để lại trên bàn: ghi vào sổ là "phong bì không rõ người gửi", giữ riêng, sau tang cả nhà quyết định dùng vào việc thiện và ghi lại.
- Người lớn tuổi trong làng quen lệ cũ: nhiều cụ thấy không nhận là "chê"; nên để người lớn trong họ giải thích, hoặc nhận một lễ nhỏ như nén hương, chục quả cam để cụ yên lòng.
Nguyên tắc chung là đặt sự thoải mái của khách lên trên việc giữ đúng quyết định đến từng phong bì. Gia đình không nhận tiền, nhưng không nên để khách ra về với cảm giác bị từ chối tấm lòng.
Vòng hoa và lễ vật: nhận hay không
Nhiều gia đình không nhận tiền nhưng vẫn nhận vòng hoa và lễ hương hoa, vì đó là cách khách bày tỏ sự tiễn biệt. Một số gia đình khác xin không nhận vòng hoa để tránh lãng phí, mời khách góp vào một việc thiện thay thế. Cả hai cách đều được, quan trọng là ghi rõ trong thông báo để khách khỏi đoán.
Nếu nhận vòng hoa, vẫn ghi vòng hoa vào sổ như bình thường: tên trên dải băng, người mang đến. Nếu nhận lễ vật như gạo, hương, hoa quả, cũng ghi đủ. Những dòng này sau tang dùng để cảm ơn, và về sau là căn cứ để đáp lễ cho tương xứng.
Với những vật phẩm khách gửi mà gia đình không dùng hết như hoa quả, bánh trái, nhiều nhà chia lại cho bà con lối xóm, những người đến giúp việc, hoặc mang tới các nơi cần. Việc chia lại cũng nên được kể với người đã gửi khi có dịp, để họ biết tấm lòng của mình đã đến được với nhiều người.
Một ví dụ giả định về cách ghi khi không nhận phúng viếng
Giả sử ông Bảy, một thầy giáo về hưu ở một xã ven biển miền Trung, dặn con cháu không nhận phong bì của học trò cũ. Gia đình ghi ở trang đầu sổ tang: "Theo lời dặn của ông, gia đình không nhận phúng viếng, chỉ xin nén hương". Bàn đón khách có hai người trực, một người ghi, một người mời khách vào thắp hương và nhắc nhẹ lời dặn của ông khi thấy khách cầm phong bì.
Sổ tang ba ngày ghi gần ba trăm dòng. Phần lớn chỉ có tên, khoá học hoặc năm học với ông, đến một mình hay cùng bạn. Mười mấy dòng có ghi chú "để lại phong bì, đã hẹn trả sau tang", vài dòng "gửi vòng hoa của lớp", một dòng "nhóm học trò cũ chuyển vào quỹ khuyến học của xã theo lời gia đình". Có cả những dòng không liên quan đến học trò: bà con trong xóm mang gạo, mang củi, các anh thanh niên dựng rạp.
Sau tang, người con trai út đi trả từng phong bì, mỗi lần kèm lời cảm ơn và kể lại lời dặn của bố. Những dòng ấy được đánh dấu "đã trả, đã cảm ơn". Nhiều năm sau, khi một trong những học trò ấy cưới con, gia đình vẫn mở sổ ra, thấy tên người đó, và đi mừng như một người nhà.
Đáp lễ về sau khi nhà mình đã không nhận
Vẫn đi đáp lễ. Khi nhà kia có việc hiếu hay hỉ, nhà mình vẫn đi như bình thường, vì họ đã đến tiễn người thân của mình. Không nhận phong bì không có nghĩa là hai nhà xong nợ.
Đi theo độ thân, không theo con số. Vì sổ không có cột tiền, gia đình quyết khoản đi dựa vào độ thân, việc người kia đã đến cả nhà hay một người, có ở lại giúp hay không, và hoàn cảnh nhà mình.
Đặc biệt nhớ người đã cố gửi. Những người đã cố để lại phong bì rồi được trả lại thường rất quý gia đình mình. Khi họ có việc, sự có mặt sớm và chu đáo của nhà mình là cách đáp lại đẹp nhất.
Không cần giải thích lại. Khi đi đáp lễ, không cần nhắc "hồi đó nhà mình không nhận" hay so đo. Đến, thắp hương hoặc chúc mừng, góp phần như mọi người, thế là đủ.
Khi họ hàng không đồng ý
Không phải ai trong họ cũng tán thành việc không nhận phúng viếng. Có cụ cho rằng như vậy là "phá lệ", có người lo sau này nhà mình đi đám mà không có gì "đối trừ". Những lo lắng ấy xuất phát từ tập quán lâu đời, không nên gạt đi.
Cách tốt nhất là trình bày rõ lý do với người trưởng họ hoặc người lớn có tiếng nói trong họ trước khi phát thông báo. Nếu là di nguyện, việc nói rằng đây là lời dặn của người mất thường đủ để mọi người tôn trọng. Nếu là quyết định của con cháu, có thể giải thích rằng gia đình vẫn sẽ đi lại đầy đủ, chỉ là không muốn bà con tốn kém lúc này.
Trong trường hợp vẫn không thống nhất được, gia đình có thể chọn cách dung hoà: nhận lễ hương hoa và lễ vật của họ hàng nội ngoại theo tập quán, chỉ không nhận phong bì của bạn bè, đồng nghiệp. Điều quan trọng là ghi rõ quyết định ấy ở trang đầu sổ tang, để sau này không ai thắc mắc.
Câu hỏi thường gặp
Không nhận phúng viếng thì có cần giữ sổ tang không?
Vẫn nên giữ. Sổ ghi ai đến viếng, đi cùng ai, có ở lại giúp hay gửi vòng hoa, lễ vật không. Khi không có phong bì, sổ là thứ duy nhất giúp gia đình nhớ để cảm ơn và đáp lễ sau này.
Báo không nhận phúng viếng thế nào cho lịch sự?
Thêm một câu nhã nhặn trong thông báo tang lễ, nhắn riêng cho người đại diện các tập thể, và đặt một thiệp nhỏ ở bàn đón khách. Người trực bàn nhắc lại một lần khi khách cầm phong bì đến.
Khách vẫn để lại phong bì dù gia đình đã từ chối thì làm sao?
Không giằng co trước linh cữu. Nhận tạm, ghi rõ trong sổ tang, sau tang mang trả tận tay kèm lời cảm ơn, hoặc hỏi khách có đồng ý chuyển vào quỹ từ thiện mà gia đình đã chọn hay không.
Gia đình không nhận tiền thì có nhận vòng hoa không?
Tuỳ gia đình. Nhiều nhà vẫn nhận vòng hoa và lễ hương hoa vì đó là cách khách tiễn biệt, một số nhà xin không nhận để tránh lãng phí. Quyết định thế nào thì ghi rõ trong thông báo để khách biết.
Nhà mình không nhận phúng viếng thì sau này đi viếng nhà khác ra sao?
Vẫn đi như bình thường, vì người ta đã đến tiễn người thân của mình. Quyết khoản đi theo độ thân và hoàn cảnh, và đặc biệt chu đáo với những người từng cố gửi phong bì cho gia đình.
Họ hàng phản đối việc không nhận phúng viếng thì làm thế nào?
Trình bày lý do với người trưởng họ trước khi phát thông báo. Nếu vẫn chưa thống nhất, có thể dung hoà: nhận lễ của họ hàng theo tập quán, chỉ không nhận phong bì của bạn bè, đồng nghiệp, và ghi rõ trong sổ.