Khi anh chị em khác ý về sổ hiếu hỉ của bố mẹ để lại, cách gỡ hiệu quả nhất là ngồi lại một buổi, sao sổ thành đủ bản cho mỗi người, rồi chia việc đáp lễ theo từng nhánh quan hệ (họ nội, họ ngoại, bạn của bố, bạn của mẹ, hàng xóm) thay vì tranh nhau ai giữ cuốn sổ. Phần tiền mặt còn lại trong quỹ hiếu hỉ của bố mẹ là chuyện riêng, tách khỏi chuyện đi lại; nếu bố mẹ đã mất thì đó là phần tài sản cần được xử lý theo thoả thuận của những người thừa kế hoặc theo quy định pháp luật hiện hành.
Cuốn sổ của bố mẹ thường chứa ba bốn chục năm đi lại: mừng cưới, phúng viếng, mừng thọ, tân gia của cả một vùng quen biết. Khi bố mẹ già yếu hoặc không còn, cuốn sổ ấy trở thành câu hỏi chung của các con: ai sẽ thay bố mẹ đi lại với những người này, đi bằng tiền của ai, và cuốn sổ gốc ở với ai. Khác ý là chuyện bình thường; điều quan trọng là đừng để nó thành mâu thuẫn kéo dài.
Những chỗ anh chị em hay khác ý
Nhìn kỹ, phần lớn bất đồng quanh cuốn sổ rơi vào vài nhóm. Gọi tên được nhóm nào thì dễ bàn hơn:
- Ai giữ sổ gốc. Người ở với bố mẹ cho rằng mình đương nhiên giữ; người con cả cho rằng đó là việc của trưởng nam hoặc trưởng nữ; người con hay về quê nhất lại thấy mình mới là người dùng sổ nhiều nhất.
- Ai thay bố mẹ đi đáp lễ. Người ở gần thì bị dồn hết việc, người ở xa thì bị trách không về.
- Đi bằng tiền của ai. Tiền của từng người, tiền góp chung của anh chị em, hay tiền còn lại trong quỹ hiếu hỉ của bố mẹ.
- Có nên tiếp tục đi lại với tất cả không. Một người muốn giữ hết các mối của bố mẹ, người khác muốn thu gọn lại chỉ còn họ hàng gần.
- Những khoản bố mẹ nhận nhưng chưa đáp lễ. Ai chịu trách nhiệm, có cần đáp không khi bố mẹ đã mất.
Mỗi nhóm có cách giải riêng, và không cần giải tất cả trong một lần. Thường chỉ cần thống nhất được chuyện sao sổ và chia việc đi lại là đã gỡ được hơn nửa căng thẳng. Những chuyện còn lại có thể để tới khi từng việc cụ thể xảy ra.
Trước khi bàn: sao sổ thành đủ bản cho mọi người
Rất nhiều tranh cãi về việc ai giữ sổ thật ra là tranh cãi về việc ai được biết thông tin. Người không giữ sổ cảm thấy mình bị gạt ra ngoài, phải hỏi người giữ mỗi khi cần biết một nhà nào đó từng mừng bố mẹ bao nhiêu. Khi mỗi người đều có một bản đầy đủ, câu hỏi ai giữ sổ gốc nhẹ đi rất nhiều.
Cách làm đơn giản là chụp từng trang sổ, đặt tên ảnh theo thứ tự trang, gửi cho mọi người. Tốt hơn nữa là một người chịu khó chép sang bảng tính, có cột dịp, ngày, tên, quan hệ với bố hay mẹ, số tiền, đã đáp lễ chưa. Việc chép sổ cũng là dịp để các con hỏi bố mẹ, nếu bố mẹ còn, về những cái tên không còn ai nhớ là ai.
Sổ gốc nên được giữ như một kỷ vật, nơi khô ráo, ít người lật. Người giữ sổ gốc chỉ là người giữ hộ cho cả nhà, không phải người có quyền quyết định về các mối đi lại. Nói rõ điều này ngay từ đầu giúp tránh cảm giác người giữ sổ có quyền hơn người khác.
Một buổi họp gia đình về cuốn sổ
Buổi bàn nên diễn ra khi mọi người đã bình tâm, không chọn ngay sau đám tang hay trong bữa cỗ đông người. Một trình tự gợi ý:
- Mời đủ anh chị em, cả vợ chồng của từng người nếu nhà quen như vậy. Nếu bố hoặc mẹ còn, mời bố mẹ tham dự và nói trước tiên.
- Người chủ trì, thường là con cả hoặc người được tin cậy nhất, nêu rõ mục đích: thống nhất cách tiếp tục đi lại với những người đã từng có lòng với bố mẹ.
- Cùng lướt qua sổ, chia các dòng thành từng nhánh quan hệ.
- Mỗi người nhận một hoặc vài nhánh mình gần gũi nhất.
- Thống nhất chuyện tiền: mỗi người tự đi phần của mình, hay góp quỹ chung cho các dịp lớn.
- Ghi lại kết quả buổi bàn thành một trang, gửi cho mọi người.
Buổi họp không cần giải quyết mọi chi tiết. Mục tiêu là có một khung chung để khi một việc cụ thể đến, ai cũng biết mình phải làm gì và không ai thấy mình bị bỏ rơi hay bị dồn việc.
Chia việc đáp lễ theo từng nhánh quan hệ
Thay vì chia theo cuốn sổ, chia theo con người. Bảng dưới là một ví dụ giả định cho gia đình có ba người con, một người ở quê, hai người ở thành phố.
| Nhánh quan hệ của bố mẹ | Ai đi lại chính | Lý do |
|---|---|---|
| Họ nội ở quê | Con ở quê | Ở gần, gặp thường xuyên, biết lệ trong họ |
| Họ ngoại | Con gái lớn | Hay về bên ngoại từ nhỏ, được bà ngoại tin |
| Bạn cùng cơ quan cũ của bố | Con trai út ở thành phố | Nhiều người đã chuyển lên thành phố sống |
| Hàng xóm cũ | Con ở quê | Vẫn ở cùng xóm |
| Bạn học, bạn thân của mẹ | Con gái lớn | Đã quen các cô từ nhỏ |
| Việc tang trong họ gần | Cả ba cùng về nếu được | Việc lớn, nên có mặt đông đủ |
Cách chia này giúp mỗi người chỉ cần nhớ một phần sổ, và các nhà quen cũ của bố mẹ có một người cụ thể để liên lạc. Khi người đi lại chính không đi được, người đó tự nhờ anh chị em đi thay và báo lại, thay vì để việc rơi vào khoảng trống không ai nhận.
Tiền quỹ hiếu hỉ của bố mẹ: tách khỏi chuyện đi lại
Nhiều bố mẹ có một khoản để riêng cho việc hiếu hỉ, hoặc nhận được tiền phúng viếng trong đám tang của người kia. Khi bàn về sổ, khoản tiền này dễ làm câu chuyện căng lên, vì nó chạm vào chuyện tài sản. Nên tách riêng: chuyện đi lại bàn theo sổ, chuyện tiền bàn riêng, có thể vào một buổi khác.
Nếu bố mẹ còn sống, khoản tiền đó là của bố mẹ, bố mẹ quyết định dùng thế nào. Các con có thể đề xuất dùng để đáp lễ những dịp lớn, nhưng không nên tự ý chia nhau. Nếu bố mẹ đã mất, về nguyên lý, phần tiền còn lại thuộc di sản của người mất, và việc dùng hay chia cần dựa trên thoả thuận của những người thừa kế hoặc theo quy định về thừa kế. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên tra văn bản pháp luật hiện hành, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi có vướng mắc.
Với tiền phúng viếng nhận được trong đám tang, nhiều gia đình thống nhất dùng trước hết cho chi phí tang lễ, phần còn lại làm quỹ cho các việc giỗ chạp sau này. Đây là thoả thuận phổ biến, nhưng vẫn cần cả nhà đồng ý và ghi lại rõ ràng để tránh hiểu lầm về sau.
Khi một người muốn giữ hết, một người muốn thu gọn
Bất đồng sâu nhất thường không phải về tiền, mà về việc có tiếp tục giữ hết các mối của bố mẹ hay không. Người con muốn giữ hết thường là người gắn bó với quê, coi đó là cách giữ bố mẹ trong lòng. Người con muốn thu gọn thường là người sống xa, bận rộn, thấy gánh vác vài chục mối đi lại là quá sức.
Cả hai đều có lý. Cách dung hoà thường là: những mối thân thiết nhất, những người đã giúp đỡ bố mẹ lúc khó khăn, họ hàng gần, thì cả nhà cùng giữ. Những mối xa hơn thì người nào gần gũi người đó giữ, người khác không bắt buộc. Những mối đã nhạt từ khi bố mẹ còn sống thì có thể dừng ở mức gửi viếng khi có tang.
Quan trọng là không ai bị ép phải giữ những mối mà mình không có điều kiện, và không ai bị trách vì đã giữ nhiều hơn. Mỗi người đi lại theo sức mình, và tôn trọng cách đi lại của anh chị em.
Nên xem lại thoả thuận này sau vài năm. Hoàn cảnh của mỗi người sẽ thay đổi: người ở xa có thể chuyển về gần, người đang bận con nhỏ rồi sẽ có thời gian hơn, có người trong sổ đã mất, có mối đã tự nhạt đi. Một lần ngồi lại vào dịp giỗ bố mẹ để rà sổ, ai đã đi đâu, mối nào còn, mối nào thôi, giúp thoả thuận luôn hợp với thực tế, và cũng là dịp để anh chị em cùng nhắc lại những người từng thương bố mẹ mình.
Khi không thống nhất được
Có những gia đình bàn mãi không ra, vì mâu thuẫn quanh cuốn sổ chỉ là phần nổi của những chuyện khác giữa anh chị em. Khi đó, cách nhẹ nhàng nhất là để mỗi nhà con tự đáp lễ phần quan hệ của mình, theo cách của mình, không cần thống nhất chung. Mỗi người có bản sao sổ, mỗi người tự quyết.
Cách này có thể dẫn tới việc một nhà quen cũ nhận được ba phong bì từ ba người con, hoặc không nhận được phong bì nào. Để tránh điều đó, anh chị em chỉ cần thống nhất một việc tối thiểu: báo cho nhau biết khi mình đã đi một dịp nào đó. Một tin nhắn trong nhóm gia đình là đủ.
Nếu có một người lớn trong họ mà mọi người đều nể, như cô chú, bác ruột, có thể nhờ người đó đứng ra làm trung gian. Người ngoài cuộc thường nhìn rõ hơn, và lời của người lớn dễ được các con chấp nhận hơn lời của anh chị em với nhau.
Câu hỏi thường gặp
Sổ hiếu hỉ của bố mẹ để lại thì ai nên giữ?
Không có lệ cứng. Thường là người ở với bố mẹ hoặc con cả giữ sổ gốc, nhưng nên sao đủ bản cho mọi anh chị em. Người giữ sổ gốc chỉ giữ hộ, không có quyền quyết định hơn người khác về các mối đi lại.
Anh chị em chia việc đáp lễ thay bố mẹ thế nào cho công bằng?
Chia theo từng nhánh quan hệ thay vì theo cuốn sổ: họ nội, họ ngoại, bạn của bố, bạn của mẹ, hàng xóm. Ai gần gũi nhánh nào thì nhận nhánh đó, việc lớn như tang trong họ gần thì cùng về.
Bố mẹ đã mất thì những khoản bố mẹ nhận mà chưa đáp lễ có cần đáp không?
Theo lệ nhiều nơi, nghĩa tình chuyển sang đời con, nên khi nhà kia có việc, các con đi lại là đẹp. Không bắt buộc, mỗi nhà quyết định theo độ thân và điều kiện của mình.
Tiền quỹ hiếu hỉ của bố mẹ đã mất được chia thế nào?
Về nguyên lý, phần tiền còn lại thuộc di sản của người mất, việc dùng hay chia dựa trên thoả thuận của những người thừa kế hoặc quy định về thừa kế. Nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi có vướng mắc.
Một người muốn giữ hết các mối của bố mẹ, người khác muốn bỏ bớt thì sao?
Dung hoà bằng cách cả nhà cùng giữ các mối thân thiết nhất và họ hàng gần, các mối xa hơn ai gần gũi người đó giữ, các mối đã nhạt thì dừng ở mức gửi viếng khi có tang.
Anh chị em không thống nhất được về sổ hiếu hỉ thì làm thế nào?
Mỗi người có bản sao sổ và tự đáp lễ phần quan hệ của mình, chỉ cần báo cho nhau khi đã đi một dịp. Nếu cần, nhờ một người lớn trong họ mà ai cũng nể đứng ra làm trung gian.